Waar komt champagne vandaan? Geschiedenis in 19 jaartallen

Champagne komt uit de Champagne, een wijnstreek in het noordoosten van Frankrijk, ongeveer 150 kilometer ten noordoosten van Parijs. De wijngaard beslaat 34.200 hectare in 319 dorpen. Niemand heeft champagne uitgevonden, zegt het Comité Champagne, de organisatie van telers en huizen. De mousserende wijn van nu ontstond stap voor stap tussen ongeveer 1700 en het eind van de negentiende eeuw. Sinds 1936 is de naam een gecontroleerde oorsprongsbenaming.

Inhoud

1. Waar ligt de Champagne in Frankrijk?
2. Wie heeft champagne uitgevonden?
3. Wat schreef Christopher Merret in 1662?
4. Waarom duurde het zo lang voor het lukte?
5. Welke huizen en namen maakten champagne groot?
6. Hoe werd de naam champagne beschermd?
7. De geschiedenis van champagne in 19 jaartallen

Waar ligt de Champagne in Frankrijk?

De Champagne is het noordelijkste wijngebied van Frankrijk. De wijngaarden liggen in vijf departementen: Marne, Aube, Aisne, Haute-Marne en Seine-et-Marne. Het Comité Champagne verdeelt het gebied in vier streken: de Montagne de Reims, de Vallée de la Marne, de Côte des Blancs en de Côte des Bar. De wijnstokken staan op 90 tot 300 meter hoogte.

De bekendste steden zijn Reims en Épernay. Onder de heuvel Saint-Nicaise in Reims ligt 25 kilometer aan kelders, onder de Avenue de Champagne in Épernay 110 kilometer. Wijn wordt er al lang gemaakt. Volgens het Comité Champagne stonden er in de eerste eeuw al wijnstokken en werden de Franse koningen van 898 tot 1825 in Reims gekroond. Bij de feestmalen zou de wijn uit de streek rijkelijk hebben gevloeid. Welke druiven er nu staan, lees je in de druivenrassen van champagne.

Wie heeft champagne uitgevonden?

Niemand. “Champagne wasn’t invented by anyone”, schrijft het Comité Champagne. Gisting is een natuurlijk verschijnsel en bruisende wijn is al sinds de oudheid op allerlei plekken waargenomen. Tussen 1670 en 1720 werd mousserende wijn maken in de streek een bewuste keuze. Voor het eerst werden er eigen technieken voor ontwikkeld. Vanaf de jaren 1690 duikt de term “wijnen van Champagne” op.

Wat deed Dom Pérignon wel?

Dom Pierre Pérignon was een benedictijner monnik. In 1668 werd hij procurator van de abdij van Hautvillers, de man die over de kelder ging. Hij deed dat werk 47 jaar. Het Comité Champagne schrijft hem het doordachte mengen toe: hij zag als een van de eersten dat wijnen van verschillende wijngaarden elkaar aanvullen. In dezelfde tijd, de tweede helft van de zeventiende eeuw, kwam er in de streek volgens het Comité een zachtere manier van persen op, waarbij het sap in delen werd gescheiden. Beide horen nog steeds bij de manier waarop champagne wordt gemaakt.

De bubbels schrijft het Comité hem niet toe. Volgens het wijnblad Perswijn werd de toen 29-jarige monnik in 1668 juist aangenomen om van de hinderlijke bubbels af te komen. Pas tegen het eind van de eeuw kreeg hij de omgekeerde opdracht en moest hij ze gaan maken. De ontdekker van de mousserende wijn was hij volgens het blad “in de verste verte niet”.

Wat schreef Christopher Merret in 1662?

Op 17 december 1662 las de Engelse arts Christopher Merret (ook gespeld als Merrett, 1614-1695) bij de Royal Society in Londen een verhandeling voor over het behandelen van wijn. Daarin staat dat Engelse wijnkuipers “enorme hoeveelheden suiker en melasse” gebruikten om wijn “brisk and sparkling” te maken, levendig en bruisend. Het Royal College of Physicians, waar Merret bibliothecaris was, haalt de tekst aan op zijn geschiedenissite. Dat was zes jaar voordat Pérignon in Hautvillers begon.

De Engelsen konden dat doen omdat hun flessen sterker waren. Ze voerden wijn in vaten in, bottelden hem zelf en kozen volgens de Union des Maisons de Champagne als eersten voor dikker glas. Perswijn schrijft dat in Engeland rond 1660 al bewust mousserende wijn werd gemaakt, enkele decennia eerder dan in de Champagne.

Waarom duurde het zo lang voor het lukte?

De druk in de fles was het probleem. Aan het eind van de zeventiende eeuw gingen de Champenois hun wijn in flessen bewaren in plaats van in vaten. Rond 1670 sloten ze die nog af met een houten plug met ingevet hennep. De kurk kwam in 1685 in gebruik. In 1770 volgde een nieuwe fles van veel dikker glas. Toch kon tot de helft van een botteling verloren gaan aan flessen die sprongen.

Rond 1820 begonnen de makers suiker toe te voegen om de gisting in de fles op gang te helpen. Hoeveel suiker hoeveel druk geeft, werd volgens de Union des Maisons de Champagne pas aan het eind van de negentiende eeuw vastgesteld: 4 gram per liter voor 1 bar. In 1860 toonde Pasteur aan dat gist een levend organisme is. Wat er in de fles gebeurt, staat in hoe de bubbels in champagne ontstaan.

Welke huizen en namen maakten champagne groot?

De eerste champagnehuizen ontstonden in de achttiende eeuw. Ruinart noemt zich het oudste: Nicolas Ruinart stelde op 1 september 1729 in Reims de oprichtingsakte op. Moët & Chandon bestaat sinds 1743. In 1772 begon Philippe Clicquot een wijnhandel.

De weduwe Clicquot

Barbe-Nicole Ponsardin werd in 1777 in Reims geboren en trouwde met François Clicquot, de zoon van de oprichter. Toen hij in 1805 stierf, was ze 27 en nam ze het bedrijf over. Veuve betekent weduwe, vandaar de naam op de fles. Het huis schrijft drie vindingen op haar naam:

• 1810: de eerste vastgelegde champagne met jaartal van de streek. Wat dat is, staat in vintage champagne uitgelegd.
• 1816: de remuagetafel, de voorloper van de pupitre. In zo’n rek staan flessen schuin met de hals omlaag, zodat het gistbezinksel naar de hals zakt.
• 1818: de eerste rosé die ontstond door rode wijn uit Bouzy bij te mengen. Meer daarover in hoe rosé champagne roze wordt.

De Union des Maisons de Champagne is over de pupitre voorzichtiger. “Het verhaal gaat”, schrijft de koepel van de huizen, dat de weduwe en haar keldermeester Antoine de Müller een keukentafel namen en er schuine gaten in boorden.

Madame Pommery

Madame Pommery nam in 1858, na de dood van haar man, de leiding van Pommery & Greno over. Champagne was toen een zoete wijn, met veel meer toegevoegde suiker dan nu. In 1874 maakte ze Pommery Nature. Het huis noemt dat “de eerste brut champagne die commercieel succes had”. Het huis claimt dus het succes, en zegt daarmee niet dat niemand eerder een droge champagne maakte. Wat brut precies inhoudt, lees je in brut, extra brut en demi-sec uitgelegd.

Hoe werd de naam champagne beschermd?

De bescherming begon bij de rechter. In 1887 bepaalde het hof van beroep in Angers dat de naam champagne alleen mag slaan op wijn die in de Champagne is geoogst en gemaakt. De eerste officiële afbakening kwam in 1908. Die sloeg een deel van het gebied over. Onder druk van de telers in de Aube werd dat in 1927 hersteld. Een wet uit dat jaar legde het gebied vast, en ook welke druivenrassen zijn toegestaan.

In 1935 kreeg Frankrijk het stelsel van de appellation d’origine contrôlée (AOC), de gecontroleerde oorsprongsbenaming. Champagne werd op 29 juni 1936 erkend. In 1941 volgde het Comité interprofessionnel du vin de Champagne, nu Comité Champagne. De naam is inmiddels in meer dan 130 landen beschermd. Mousserende wijn van elders heet daarom cava, prosecco of crémant. De verschillen staan in champagne, cava, prosecco en crémant vergeleken.

In dezelfde periode trof de druifluis phylloxera de wijngaarden. Het insect bereikte Europa in 1863. Volgens de Union des Maisons de Champagne dook het op 6 augustus 1892 op in een wijngaard in Le Mesnil-sur-Oger. Vrijwel de hele aanplant ging verloren.

Op 4 juli 2015 kwamen de “hellingen, huizen en kelders van de Champagne” op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het gaat om drie plekken: de historische wijngaarden van Hautvillers, Aÿ en Mareuil-sur-Aÿ, de heuvel Saint-Nicaise in Reims, en de Avenue de Champagne met Fort Chabrol in Épernay.

De geschiedenis van champagne in 19 jaartallen

Bij elk jaartal staat wie het noemt. Bij de huizen is dat hun eigen lezing.